انسداد مجدد تنگه هرمز و بازگشت محاصره دریایی ایران، دوباره بازار نفت را با صعود قیمت مواجه کرد؛ آنهم پس از آنکه امضای تفاهمنامه ۱۴ بندی بین تهران و واشینگتن توانسته بود قیمتها را تقریبا به سطوح پیش از جنگ برگرداند.
به گزارش روز نو قیمت نفت دیروز تا ۸۶ دلار پیشروی کرد، اما حالا با ابهام دوباره چشمانداز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، بار دیگر قیمت نفت سطوح بالای صد دلار را تجربه میکند؟
اختلال دوباره در بازار نفت
حملات پراکنده به نفتکشها و اختلال دوباره تردد در تنگه هرمز، سطح تنش در خلیج فارس را بالا برده است؛ آنهم در شرایطی که عالیترین مقام تهران و واشینگتن تفاهمنامهای برای توافق بین دو کشور به امضا رسانده بودند. بامداد پنجشنبه ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری، متن سند تفاهمنامه ۱۴ بندی پایان جنگ را امضا کرد؛ پیش از آن دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، این متن را در جریان شام با امانوئل مکرون، رئیسجمهوری فرانسه، در کاخ ورسای و پس از نشست گروه هفت امضا کرده بود.
براساس این تفاهمنامه بنا بود که انسداد تنگه هرمز رفع شده و در ازای آن آمریکا محاصره دریایی کشور را بردارد تا جریان کشتیرانی مختل نشده و نفت بدون گرفتاری جنگ به بازارهای جهانی تزریق شود. بنا بود این تفاهمنامه ۶۰ روزه پایه امضای یک توافقنامه جامع شود، اما هنوز این مهلت ۶۰روزه به سر نیامده، تنش در خلیج فارس بالا گرفته و تنگه هرمز بار دیگر مسدود شده است؛ از آن سو آمریکا نیز از بازگشت محاصره دریایی ایران خبر داده است.
بازار نفت به دنبال جایگزینی تنگه هرمز
با شروع جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، قیمت هر بشکه نفت تا ۱۱۷ دلار رسید؛ آنهم در شرایطی که تا پیش از جنگ بهای هر بشکه نفت تا میانه کانال ۶۰ دلار سقوط کرده بود. با تداوم تنش در خلیج فارس، قیمت هر بشکه نفت بین کانال ۹۰ تا ۱۰۰ دلار نوسان میکرد و با انتشار اخبار مربوط به امضای تفاهمنامه ۱۴ بندی قیمت هر بشکه نفت تا ۷۰ دلار سقوط کرد. این وضعیت، اما پایدار نماند و با تنش دوباره در خلیج فارس، بهای هر بشکه نفت برنت به بیش از ۸۳ دلار رسید و پس از آنکه آمریکا اعلام کرد محاصره دریایی ایران را برمیگرداند، قیمت نفت تا ۸۷ دلار صعود کرد و در انتهای روز گذشته به ۸۶ دلار برگشت.
این اتفاقات در حالی رخ میدهد که انسداد تنگه هرمز و جنگ در خلیج فارس تأثیرات عمیقی بر بازار نفت گذاشته است. در همین زمینه آژانس بینالمللی انرژی از تغییر مسیر سرمایهگذاریهای نفت و گاز پس از جنگ در این منطقه خبر داده است و گزارشهای متعدد از تحرکات سرمایهگذاران برای گشودن بازارهای جدید نفت خبر میدهند. از سرمایهگذاری اروپا برای افزایش تولید نفت و گاز در قاره آفریقا تا قفقاز جنوبی و کشورهای حاشیه دریای مازندران ازجمله مقاصدی بودهاند که پس از جنگ در خلیج فارس سرمایهگذاران به آن اقبال پیدا کردهاند.
گذشته از این، رفتار مصرفکنندگان نفت هم تغییر کرده و رویترز نوشته است که پس از جنگ در خلیج فارس، میل به ذخیرهسازی نفت از سوی کشورهای مختلف افزایش داشته است. براساس این گزارش، اختلال چندماهه در تنگه هرمز، کشورهایی را که ذخایر انرژی محدودی داشتند به سمت افزایش ذخایر راهبردی نفت و گاز برده است؛ روندی که به نوشته رویترز میتواند در سالهای آینده حدود ۵۰۰ میلیون بشکه تقاضای تازه برای نفت خام و فراوردههای نفتی ایجاد کند. این رسانه در یک یادداشت تحلیلی نوشته است بستهشدن تقریبا کامل هرمز برای بیش از سه ماه، حدود یکپنجم عرضه جهانی نفت و گاز طبیعی مایع را مختل کرد و بهای نفت برنت را تا نزدیک ۱۲۰ دلار در هر بشکه بالا برد.
در آغاز درگیری، ۳۲ عضو آژانس بینالمللی انرژی با آزادسازی بیسابقه ۴۰۰ میلیون بشکه از ذخایر راهبردی موافقت کردند؛ اقدامی که به گفته رویترز، یکی از عوامل اصلی مهار شوک بازار انرژی بود. چین، با وجود آنکه عضو کامل آژانس بینالمللی انرژی نیست، به دلیل داشتن ذخایری بیش از یک میلیارد بشکه، توانست خرید نفت خام خود را در دوره جنگ بیش از یکسوم کاهش دهد. رویترز مینویسد این اقدام، پکن را از بخشی از فشار قیمتهای بالا دور کرد و میلیاردها دلار صرفهجویی برای این کشور به همراه داشت، اما فشار اصلی بر کشورهایی مانند هند، پاکستان و تایلند وارد شد؛ کشورهایی که ذخایر اضطراری بزرگی نداشتند.
به نوشته رویترز، دولتهای این کشورها برای کنترل مصرف به یارانه، محدودیت سوخت، کوتاهکردن هفته کاری و دیگر سیاستهای ریاضتی متوسل شدند. تا ابتدای تیرماه هند فقط به اندازه هشت روز واردات، ذخیره راهبردی داشت. برای رسیدن به معیار ۹۰روزه آژانس بینالمللی انرژی، این کشور به بیش از
۴۰۰ میلیون بشکه ذخیره اضافی نیاز دارد؛ رقمی که با نفت
۷۰ دلاری، حدود ۲۸ میلیارد دلار هزینه خواهد داشت. پاکستان نیز پیش از جنگ حدود ۹۰ درصد نفت و گاز طبیعی مایع وارداتی خود را از خاورمیانه تأمین میکرد. رویترز مینویسد رسیدن این کشور به ذخیره معادل ۹۰ روز واردات، نیازمند حدود ۳۵ میلیون بشکه ذخیره اضافی است. استرالیا، تنها عضو کامل آژانس بینالمللی انرژی که بهطور مداوم نتوانسته معیار ذخیره اضطراری را رعایت کند، برنامهای هفت میلیارد دلاری برای نگهداری دستکم ۵۰ روز سوخت اعلام کرده است. سنگاپور نیز بهعنوان قطب پالایش آسیا، در حال بررسی توسعه ذخایر نفت و گاز است.
رویترز برآورد میکند طرحهای تازه ذخیرهسازی حدود
۵۰۰ میلیون بشکه تقاضای جدید ایجاد کند. از سوی دیگر، حدود ۴۰۰ میلیون بشکه از ذخایر جهانی در دوره جنگ برداشت شده و باید دوباره پر شود. مجموع این دو میتواند نزدیک به یک میلیارد بشکه تقاضای اضافی ایجاد کند؛ حتی اگر این تقاضا در چند سال پخش شود، میتواند از قیمت نفت حمایت کند. همچنین براساس توضیحات این رسانه، در کنار ذخیرهسازی، برخی کشورها به دنبال متنوعکردن مسیر تأمین هستند. ژاپن که بخش عمده نفت خود را از خاورمیانه میگیرد، پس از اختلال هرمز سراغ منابع جایگزین و مسیرهای امنتر رفت. علاوه بر این، مسیرهای جایگزین تنگه هرمز برای ترانزیت انرژی مورد توجه سرمایهگذاران قرار گرفتهاند.
بر همین اساس، فایننشالتایمز از پروژه امارات برای دورزدن تنگه هرمز گزارش داده است. این رسانه نوشته است دوبی قصد دارد بندر جدیدی برای دورزدن تنگه هرمز بسازد. براساس این گزارش، شرکت DP World در حال برنامهریزی برای ساخت یک بندر جدید و پایانه کانتینری در فجیره، در سواحل شرقی امارات متحده عربی است تا وابستگی این کشور به بندر جبلعلی دوبی را کاهش دهد و مسیر تنگه هرمز را دور بزند. این پروژه به محمولهها اجازه خواهد داد بدون عبور از این آبراه راهبردی، وارد امارات شوند و سپس از طریق حملونقل زمینی به بازارهای مهم منطقه خلیج فارس منتقل شوند.
عربستان هم در طول جنگ توانست بخش قابل توجهی از نفت تولیدی خود را از طریق خط لوله انتقال نفت به دریای سرخ منتقل کرده و از آنجا صادر کند. در این میان عراق که بیش از سایر کشورهای حاشیه خلیج فارس به تنگه هرمز وابستگی دارد، حالا با کمک ترکیه و آمریکا به دنبال ایجاد مسیرهای جایگزین تنگه هرمز است؛ راه توسعه و خط لوله کرکوک-بانیاس ازجمله این طرحها هستند. همچنین سوریه با طرح چهار دریا تلاش میکند خلیج فارس را بدون نیاز به تنگه هرمز و از طریق عراق و ترکیه سه دریای خزر، مدیترانه و سیاه متصل کرده و انرژی را بدون وابستگی به تنگه هرمز ترانزیت کند. همچنین قطر هم به دنبال راه جایگزین صادرات گاز از طریق طرحهای ترانزیتی با شراکت عراق و ترکیه است.
نفت دوباره ۱۰۰ دلاری میشود؟
با این حال بازار نفت برای جایگزینی تنگه هرمز و به ثمر رسیدن طرحهای جایگزین نیاز به زمان دارد، اما در کوتاهمدت چه اتفاقی رخ میدهد؟ آیا اوجگیری تنشها در خلیج فارس میتواند بار دیگر قیمت هر بشکه نفت را به بالای صد دلار برساند؟
در همین زمینه حمید حسینی، کارشناس انرژی، درگفتوگو با «شرق» توضیح میدهد: «در روزهای اخیر، قیمت نفت بهسرعت وارد روند صعودی شد. یکی از دلایل اصلی این افزایش، نگرانی درباره اختلال در حملونقل دریایی و محدودشدن دسترسی نفتکشها بود. در گذشته نیز هر زمان محدودیتها کاهش یافته یا مسیرهای صادراتی باز شده است، حجم زیادی از نفتی که روی نفتکشها یا در مخازن ذخیره شده بود وارد بازار جهانی شده و همین موضوع به کاهش قیمتها کمک کرده است؛ زیرا کشورهای صادرکننده نیاز دارند مخازن خود را تخلیه کنند تا بتوانند تولید و صادرات را با ظرفیت کامل از سر بگیرند.
از طرف دیگر اگر بار دیگر محاصره یا محدودیت دریایی شکل بگیرد، نفتکشها بهراحتی امکان تردد نخواهند داشت و این موضوع میتواند باعث شود برخی کشورها حتی نتوانند صادرات خود را به شکل عادی ادامه دهند. در چنین شرایطی، ریسک کمبود عرضه در بازار جهانی افزایش پیدا میکند و طبیعتا قیمت نفت نیز تحت فشار صعودی قرار میگیرد». او ادامه میدهد: «از سوی دیگر، افزایش ریسکهای ژئوپلیتیکی در منطقه و همزمان مطرحشدن سیاستهای تجاری و تعرفهای دولت ترامپ، فضای بازار را پیچیدهتر کرده است. اگر این تنشها ادامه پیدا کند، رسیدن قیمت نفت به محدوده ۹۰ تا ۱۰۰ دلار دور از انتظار نیست.
البته در کوتاهمدت، اخبار سیاسی میتواند تا حدی از شدت این روند بکاهد. برای مثال، هرگونه خبر درباره ازسرگیری مذاکرات یا کاهش تنشها معمولا باعث میشود بازار بخشی از هیجان خود را از دست بدهد و روند صعودی متوقف یا کند شود. با این حال، اگر تنشها تشدید شود، درگیری نظامی گسترش پیدا کند یا محدودیتهای دریایی و تجاری ادامه یابد، احتمال عبور قیمت نفت از مرز صد دلار نیز وجود خواهد داشت.
با این حال تحقق چنین سناریویی به واکنش کشورهای تولیدکننده و نحوه مدیریت بحران بستگی دارد». این کارشناس در ادامه با اشاره به ادعای ترامپ مبنی بر اقدام آمریکا برای گرفتن عوارض از تنگه هرمز توضیح میدهد: «تأثیر این موضوع تنها به نفت محدود نمیشود و سایر کالاها را نیز در بر میگیرد. به نظر میرسد پذیرش چنین هزینههایی برای بسیاری از کشورها آسان نباشد و تلاش کنند در میانمدت و بلندمدت مسیرهای جایگزین و کمهزینهتری برای تجارت و صادرات خود پیدا کنند».
مرتضی بهروزیفرد، دیگر کارشناس انرژی نیز در گفتوگو با «شرق» توضیح میدهد: «این موضوع کاملا به چند عامل بستگی دارد؛ اول اینکه آمریکا تا چه اندازه در مواضع خود جدی باشد، دوم اینکه سطح درگیری با ایران تا چه حد افزایش پیدا کند و سوم اینکه واکنش ایران چگونه باشد و دامنه تنشها تا چه اندازه گسترش یابد. از طرف دیگر تجربه چند ماه گذشته نشان داد که حتی با وجود تشدید درگیریها و شکلگیری یک جنگ نسبتا گسترده طی حدود ۴۰ روز، قیمت نفت آنگونه که برخی پیشبینی میکردند به سطوح ۲۰۰ یا ۳۰۰ دلار نرسید؛ بنابراین صرف وقوع درگیری، لزوما به معنای جهش شدید قیمت نفت نیست و با توجه به شرایط فعلی، به نظر میرسد هم ایران و هم آمریکا با احتیاط عمل میکنند».
او میافزاید: «از یک سو ایران تلاش میکند واکنشهای خود را مدیریت کند و از سوی دیگر دولت ترامپ نیز ظاهرا تمایلی ندارد دامنه این تقابل را بیش از حد گسترش دهد. به همین دلیل، اگر وضعیت در همین سطح باقی بماند، انتظار نمیرود قیمت نفت افزایش بسیار بیشتری نسبت به سطوح فعلی داشته باشد. اما اگر دامنه درگیریها عمیقتر شود، شرایط متفاوت خواهد بود. برای مثال، اگر زیرساختهای انرژی در منطقه هدف قرار بگیرند یا تأسیسات و اسکلههای صادراتی کشورهای حاشیه خلیج فارس، مانند امارات یا کویت، آسیب ببینند و بازار احساس کند که عرضه نفت با اختلال جدی مواجه شده است، در آن صورت ریسک بازار بهطور محسوسی افزایش مییابد و احتمال رسیدن قیمت نفت به محدوده صد دلار یا حتی بالاتر نیز وجود خواهد داشت.
به عبارتی سناریوی اصلی برای عبور نفت از مرز صد دلار، گسترش دامنه جنگ و ایجاد اختلال واقعی در زیرساختهای تولید، صادرات و حملونقل نفت است. در غیر این صورت، اگر تنشها در همین سطح باقی بماند و به درگیری فراگیر تبدیل نشود، بعید است قیمت نفت از سطوح فعلی فاصله زیادی بگیرد».
این اتفاقات در حالی رخ میدهد که فصول سرد سال نزدیک است و نگرانی برای ذخایر نفت آمریکا بالا گرفته است. تازهترین آمار وزارت انرژی آمریکا نشان میدهد ذخایر استراتژیک نفت این کشور (SPR) در هفته گذشته حدود سه میلیون بشکه کاهش یافته و به ۳۱۶.۵ میلیون بشکه رسیده است؛ رقمی که کمترین سطح از آوریل ۱۹۸۳ به شمار میرود. این کاهش در چارچوب برنامه آزادسازی ۱۷۲ میلیون بشکه نفت از ذخایر استراتژیک آمریکا انجام شده است. براساس آمار منتشرشده، از زمان آغاز بحران اخیر، موجودی این ذخایر تا ۱۰ جولای نزدیک به ۹۸.۹ میلیون بشکه کاهش یافته است. کاهش مستمر ذخایر استراتژیک آمریکا در شرایطی رخ میدهد که بازار جهانی نفت همچنان با ریسکهای ژئوپلیتیکی و نگرانی از اختلال در عرضه روبهرو است و محدودشدن ذخایر اضطراری میتواند توان واشینگتن برای مداخله در بازار و مهار نوسانات قیمت را کاهش دهد.
