مشاهده اخیر یک گربه پالاس در ارتفاعات مازندران، دوباره یکی از کمسروصداترین و مرموزترین گربهسانان ایران را به کانون توجه علاقهمندان حیاتوحش آورده است؛ جانوری که شاید در نگاه اول شبیه یک گربه خانگی پشمالو و اخمو به نظر برسد، اما پشت این چهره متفاوت، گونهای با تاریخ تکاملی و سازگاریهای شگفتانگیز پنهان شده است.
به گزارش روز نو، گربه پالاس با نام علمی Otocolobus manul در غربیترین بخش محدوده پراکنش جهانی خود در ایران زندگی میکند. بررسیهای علمی نشان میدهد که این گونه در ایران تنها به یک منطقه خاص محدود نیست و در بخشهایی از رشتهکوههای البرز و زاگرس و مناطق کوهستانی شمال و شمالشرق کشور ثبت شده است. حتی گزارشها و مطالعات میدانی، حضور آن را در استانهایی مانند کرمان نیز تأیید کردهاند.
چرا گربه پالاس اینقدر متفاوت به نظر میرسد؟
اگر قرار باشد از میان گربهسانان، جانوری را انتخاب کنیم که ظاهرش بیش از همه با تصور معمول ما از «گربه» فاصله دارد، گربه پالاس احتمالاً یکی از نخستین گزینههاست. صورت پهن و نسبتاً تخت، چشمهای گرد، گوشهای کوچک و گرد که پایینتر از گوش گربههای معمولی قرار گرفتهاند و بدن کوتاه و پُرپشم، به آن ظاهری منحصربهفرد داده است.
اما تقریباً همه این ویژگیها یک دلیل زیستی دارند. گربه پالاس در زیستگاههایی زندگی میکند که زمستانهای سرد و شرایط سخت محیطی دارند. پوشش بدن آن بسیار متراکم است و موهای بلند و ضخیم، بهویژه در بخش زیرین بدن، مانند یک عایق طبیعی در برابر سرما عمل میکنند. پاهای کوتاه نیز به بدن فشرده این حیوان کمک میکنند تا در برابر سرمای شدید سطح بدن، گرمای کمتری از دست بدهد.
این گربه معمولاً در استپهای سرد، دامنههای سنگی، شکاف صخرهها و ارتفاعات کمپوشش زندگی میکند؛ بنابراین برخلاف بسیاری از گربهسانان، به جنگلهای انبوه وابسته نیست. حتی در برخی مناطق ایران، استفاده گربه پالاس از حفرههای درختان ارس بهعنوان پناهگاه و محل زادآوری ثبت شده است.
شکارچیای که ترجیح میدهد دیده نشود
گربه پالاس بیشتر یک شکارچی کمینگر است تا یک دونده. پاهای کوتاه و بدن فشردهاش برای تعقیب طولانیمدت شکار مناسب نیست؛ در عوض، رنگ پوشش بدنش به او اجازه میدهد در میان سنگها و علفهای خشک تقریباً محو شود. جوندگان کوچک، پیکاها، پرندگان و دیگر جانوران کوچک، بخش مهمی از رژیم غذایی او را تشکیل میدهند.
این گربه معمولاً زندگی انفرادی دارد و رفتار نسبتاً پنهانکارانهاش یکی از دلایلی است که مشاهده آن در طبیعت تا این اندازه دشوار است. به همین دلیل، ثبت تصویری یک فرد از طریق دوربینهای تلهای یا مشاهده مستقیم آن برای پژوهشگران ارزش زیادی دارد. گربه پالاس در ایران از جمله کممطالعهترین گربهسانان محسوب میشود و حتی درباره اندازه واقعی جمعیت آن اطلاعات کاملی در دست نیست.
از البرز تا کرمان؛ چرا در زیستگاههای متفاوت دیده میشود؟
شاید در نگاه نخست، مشاهده گربه پالاس در ارتفاعات مازندران با حضور آن در کرمان عجیب به نظر برسد؛ اما نکته کلیدی، «اقلیم» به معنای ساده آن نیست، بلکه ویژگیهای زیستگاه است. گربه پالاس بهطور کلی محیطهای مرتفع، باز، سرد و نسبتاً خشک با پوشش سنگی و علفی و جمعیت مناسب طعمه را ترجیح میدهد. به همین دلیل میتواند در زیستگاههایی با تفاوتهای اقلیمی قابل توجه، اما با ویژگیهای بومشناختی مشابه، زندگی کند. مطالعات پراکنش این گونه در ایران نیز حضور آن را در دامنههای البرز و زاگرس نشان دادهاند.
از سوی دیگر، کمتراکم بودن جمعیت و رفتار پنهان این حیوان به این معناست که «دیده نشدن» الزاماً به معنای «نبودن» آن نیست. ممکن است گربه پالاس سالها در منطقهای حضور داشته باشد، اما تنها زمانی که دوربینهای تلهای یا یک مشاهده اتفاقی آن را ثبت کنند، وجودش برای ما آشکار شود.
در ارزیابی اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت، گربه پالاس در سطح جهانی در رده «کمترین نگرانی» قرار دارد؛ با این حال، این عنوان نباید باعث شود وضعیت جمعیتهای محلی آن را بیاهمیت بدانیم. تخریب و تکهتکهشدن زیستگاه، کاهش طعمه و کشتهشدن توسط سگهای گله از جمله تهدیدهایی هستند که برای این گونه گزارش شدهاند.
شاید ارزش واقعی مشاهده اخیر در ارتفاعات مازندران نیز همین باشد: این تصویر فقط پرتره یک گربه زیبا نیست؛ نشانهای کوچک از این واقعیت است که در کوهستانهای ایران هنوز گونههایی زندگی میکنند که بخش بزرگی از زندگیشان از چشم ما پنهان مانده است. گربه پالاس استاد همین پنهان ماندن است؛ جانوری که سالها در سکوت میان سنگها و علفزارهای کوهستانی زندگی کرده و حالا هر بار که برای چند ثانیه مقابل دوربین ظاهر میشود، گوشهای از طبیعت ناشناخته ایران را به ما نشان میدهد.
